Atmalı Tarihi Kültürü ve Folklorü Kitabının Özeti

ATMALI TARİHİ TARİH KÜLTÜR
VE FOLKLORÜ İLE ATMALI
KİTABININ ÖZET
(KIZ KAPANDAN GÖÇÜP GÖZÜBENLİYE YERLEŞEN ATMALILARIN TARİHİ)
Tarihçesi:
Atmalı Aşiretinin Anayurdu Orta Asyadır. Moskovanın üst taraflarında Başkurtlar adında bir Türk Cumhuriyeti vardır.
Buralardan geldikleri rivayet edilmektedir. Çünkü, Başkurtlar Cekete diyorlar. Atmalılar da Kurtık diyorlar.(vs)
Kuraklık olunca Türkmen Oymaklarla birlikte İran Horasanına gelmişlerdir. İrana geldiklerinde Beg-Dilli olarak anılıyorlardı.
Bu isim daha sonra Badıllı adında bir Oğuz KürtBoyu(Şerefnamede, Kürt Oğuznameleri vardır) olarak, Urfada
yaşamaya devam edecektir. Bu boy, Nizip-Kargamışa bağlı Barak ve Kerkük bölgelerinde Bey-Dili olarak anılmaktadır. Badıllı veya Beg-Dili olarak anılan Oğuz Boyu, kendi arasında 40-50 kola ayrılmıştır. Bu kollar zamanla çoğalarak büyük aşiretler halinialmıştır. İşte Atmalı, bu Aşiretlerden biri olan Rişvan Aşiretinin bir koludur. RİŞVAN Aşireti İran, Irak ve Anadoluda
Raşi olarak anılmaktadır. İranda Farsçanın tesirinde kalan Türkçe kelimeler, bir çoğul eki olan EN/AN eki almışlardır. Yaklaşık
olarak, Türkiyenin nüfusunun % 10u Rişvan sayılır. Bu ismi yaşatmak adına Gaziantepte bir Rişvanlar Derneği kurulmuştur.
İran ve Irak topraklarında yaşadıkları sırada, bir gurup ATMALI adını almışlar ve Rişvandan ayrı olarak anılmaya başlamışlar.
Prf. Dr. Mehmet ERÖZ, Dr. Mahmut RİVANOĞLU ve Cevdet TÜRKAYın eserlerinde Atmalıdan, TÜRKMEN EKRADI
(Türkmen Kürtleri) olarak söz edilmektedir.
Eski Gaziantep
Milletvekili ve Hortlar Köyünden olan İbrahim HORTOĞLUna göre; Hacı Bektaş-ı Velinin Horasan;dan Anadoluya geçişi sırasında Rişvana bağlı Atmalı Aşireti de Horasandan Anadoluya göç etmiştir. Yaklaşık olarak on bin kişi Anadoluya gelmiştir. Çoğunluğu Malatyaya yerleşmiştir. Atmalı Aşireti 12 oymaktır. İlk başlarda tamamı Alevi olan Atmalı, Hacı Bektaş-ı Velinin kolu ile yakın temas içindedir. Osmanlı Devletini desteklemiştir. Uzun zaman sonra, Aşiretin büyük bir kısmı Hanefi Mezhebini kabul etmiş, diğer bir kısmı ise Caferi olarak kalmışlardır. –
Atmalı Adı:
Atmalı adından da anlaşılacağı gibi ATMALI ismi Türkçedir.
Atçılıkla uğraştıkları için Atmalı adını aldıkları söylenir. AtMALI adını analiz edersek; AT Türkçe bir kelimedir.
MAL ise Kürtçe EV manasına gelir. ATMALI; At Evi, Atlara Malik olanlar,sahip olanlar gibi de yorumlamak mümkündür.
Prf. Mehmet ERÖZ, Macar Türkolog Rasony ve Hüseyin Namık ORKUN, Türklerde Totem olarak bilinen hayvan isimlerinin, oymak isimleri olarak alındığını ifade etmektedirler. Atmalı adının, Totem olarak alınan Atmaca Kuşundan alınabileceğini ileri
sürmektedirler.
-AşiretinYapısı:

İslahiyenin Atmalı(Kolıkon-İhtiyarlar) Köyünde ikamet eden, 94 yaşındaki Kaba Oymağına mensup Bektaş TOPALa göre; Osmanlı Devleti, Atmalı Aşiretinden At ve Deve toplatmıştır. Ayrıca Atmalıdan Asker istemiştir. Malatya/Doğanşehir yöresinde İskana zorlanan Atmalı Oymakları, göçebe oldukları için İskana karşı çıkmışlar. Asker nezaretinde ve devlet tarafından, gündüzleri yaptırılan evler, geceleri oymaklar tarafından tekrar yıkılmakta idiler. Atmalı Oymaklarının geçimini erkekler temin etmekteydi. Kadınların dağlarda çalıştırılması ayıp karşılanırdı. Uzun süreli Askere alınacak erkeklerin aileleri mağdur olacaktı. Bu sebeple erkekler ailelerini riske sokmamak için, Askere gitmek istememişlerdir Askerlik yapmak ve İskan edilmek istemeyen Atmalı Aşireti, göçe karar verir. Göç için kullanılan At ve Develer devlete verildiğinden, Sığırlarla göç etmek zorunda kalmışlardır. Yazları Malatya, Arapkir, Arguvan ve Doğanşehirden, Suriyenin Çit-ü Çimen, Hama ve Humus yöresine göç ederken sığırları yorulan Atmalı Aşiretinin bir kısmına GOVASTİ denilmiş, sığırları yorulmayıp göçe devam edenlere GOVGUR demişler. Van/Gürpınar ilçesinden Bırruki Aşiretine mensup İsmail GÜMÜŞ e göre; Atmalı ve Bırruki kardeştir. Göç edemeyip,
İnekleri yorularak Anadolu da kalanlara Govasti, İnekleri yorulmadan, Azerbaycan taraflarına göç edenlere Govgur demişler. Gurmançca GO İnek manasına gelir. VASTİ yoruldu manalarına gelir. GUR Kurt manasına gelir. Buna göre Govasti İnekleri yorulan, Govgur ise İnekleri yorulmayan, tam aksine Yiğit Kurt gibi olan anlamına gelmektedir. Oğuzlar da Ordulaşma sisteminde 12 ve 24 lü teşkilatlanma vardır. Atmalı da da 12 li sistem vardır. Altı Oymak Govasti Altı Oymak Govgur. Veya Altı Oymak Alevi, Altı Oymak Sünni şeklinde eşkilatlanmasını yapmıştır. Govastiler Güneydoğu Anadolu da Pazarcık, Besni,
Gölbaşı, Elbistan, İslahiye yörelerini, İç Anadolu da; Konya,Ankara/Haymana/Bala, Kırşehir, Sivas/Gürün, Tokat, Yozgat, Doğu
Anadolu da; Ağrı/Patnos, Erzurum, Erzincan, Elazığ, Tunceli,Bitlis,Van/Erciş ve Gürpınar yörelerine dağılmışlar.
İslahiye ye bağlı Atmalı Köyünde Govastiler oturmaktadırlar. Atmalıların en yaşlıları buraya yerleştikleri için, Kürtçe adına KOLIKON demişler.
Yazın Halep, Şam, Hama, Humus(Çit-ü Çimen), Beyrut a göç eden Govgur lar, kışa doğru Anadolu da Arapkir, Doğanşehir,
Arguvan, Elbistan, Pazarcık, Besni ve Gölbaşı yörelerine göç ederlerdi. Atmalı Aşiretinin asıl merkezini Malatya, Elbistan,
Besni, Gölbaşı ve Pazarcık yöreleri teşkil eder. Malatya, Pazarcık, İslahiye Atmalıları nın dışında, daha sonraları edindiğimiz bilgilere göre, Ağrı/Panos ve Van/Erciş/Çaldıran/Gürpınar ilçelerindeki Atmalılar a ATMAN veya UTMAN dediklerini öğrendik. Muş-Siirt arasında yaşayan Atmalılar a ATMANAKİ diyorlar. Urfa/Bozova da 27 tane ATMAN Köyü vardır. Urfa da
dernek kurmuşlar. Başkanları Aziz BABACAN ile tanıştık. Suruç a bağlı iki sınır köyün adı ATMANAKİ olarak geçmektedir. İslahiye bölgesinde 10 kadar Atmalı köyü vardır. Şam da tamamı Atmalı olan bir mahallenin var olduğunu duyduk. Sivas/Gürün de Mağıkan Oymağından bir bölüm yaşamaktadır. Konya/Cihanbeylide Atmalı, Ankara/Bala ve Haymana, Çiçekdağında Atmalı olarak değil de, Govasti olarak biliniyorlar. Irak ın Zağo bölgesinde Atmalı/Atmi olarak anılıyorlar ve Yezidi olarak yaşayanların varlığını öğrendik. Sadece Gaziantep şehir merkezinde 20 bin dolayında ATMALI yaşadığına göre, saydığımız bölgelerde bir milyon Atmalı olabileceği tahmin edilmektedir. Atmalı, Sinemilli, Celikanlı, İfrazlı, Çakallı ve Bereketli Aşiretleri, Rişvana bağlı kollardır. Celali Aşireti; KHALIKAN ve SAKASUN olarak ikiye ayrılmaktadır. İslahiyeye bağlı Atmalı Köyünün Gurmança adı KOLIKON, yani İHTİYARLAR köyüdür. Burada Atmalıların Celalilerle de akrabalığı ortaya çıkmaktadır. Celikanlılar da Celalilere akrabalık çıkarmaktadırlar.
-Atmalının Reis ve Oymakları:
Malatya-Pazarcık bölgesinde yaşayan Atmalı Aşiretinin Reisliğini, Kızkapanlı Oymağından KOSAYİ ATMEN(Atmalı Köse)
adında bir kişi yapıyormuş. Daha sonra Karahasan Oymağından BOZDAĞLAR yapmışlardır. Pazarcıkta ikamet eden Bozdağlar Ailesi, Aslında Elbistan Karahasanuşağından gelmektedirler. Bundan 550 yıl önce, Maraş bölgesine hakim olan Dulkadıroğullarına karşı Osmanlı yı destekleyen Atmalı Aşiretinin Reisi KARAHSAN, bu savaşta iki kardeşini kayıp etmiştir.
Daha sonra Atmalı Aşireti, Cumhuriyet in kuruluşunda Mustafa Kemal ATATÜRK ün (Kuvayii milliye)nin yanında olmuştur. Kısacası hep Devletin yanında olmuş, bölücü hareketlere alet olmamıştır. Daha sonraları Karahasan ın torunlarından SILIKİ BOZAĞA Atmalı Aşireti nin Reisliğini yapmıştır. BOZ ABA giydiği için kendisine BOZAĞA demişler. Daha sonraları BOZAĞA, BOZDAĞ olmuş ve Soyadı Kanunu çıkınca BOZDAĞ, Soy Adı olarak alınmıştır. Boz Ağa nın oğlu Yakup Hamdi Bey, ATATÜRK ün Kurmuş olduğu ilk Meclise Milletvekili olarak çağrılmış, kendisine Paşalık ünvanı verilmiş, sonraları Pazarcık Kaymakamlığı yapmıştır. Demokrat Partiden ikinci defa Milletvekili seçilmiş, Kaymakamlığı bırakmayıp, Meclise gitmeden istifa etmiştir. Oğlu Ahmet BOZDAĞ, yine DP den iki dönem Milletvekili, üç dönem Pazarcık Belediye Başkanlığı yapmıştır. Ahmet Beyin oğlu Ali BOZDAĞ, iki dönem Pazarcık Belediye Başkanlığı yapmıştır. Halen Atmalı Aşireti nin Reisliği BOZDAĞLARdadır. Prf. Mehmet ERÖZ, Atmalı Boyunu 12 Oymağa ayırmaktadır. Atmalı Aşiretine mensup yaşlılar da 12 oymak olduğunu tasdik etmektedirler.
1-Tilkiler(Rıfiyon), 2-Kizirli(Kıziron), 3-Haydarlı(Ğallıkon), 4-Turuşlu(Turuşiyon), 5-Kabalar(Kavon), 6-Mağıkan(Mağıkon), 7-Ketüler(Kotiyon), 8-Sadakalar(Sadakon), 9-Kızkapan(Zettıkon), 10-Karalar(Karkon), 11-Ağcalar(Oğcon), 12-Karahasanuşağı(Hasaraş)-Gözübenli

&l87;ı(Hasaraş).

Atmalı, Atmi, Atman isimlerinin Türkçe olması gibi, bir çok oymağın adı da Türkçedir; Kizir, Ğallık(Ğalil), Haydar, Kaba,
Ketü(Kötürüm), Sadaka, Kızkapan, Karalar(Karkon-Kara dan gelme), Ağca ve Karahasan isimleri hep Türkçedir. Bugon(Deregezenli-Karahasanlı ya bağlı)), Kırrıkon(Karalardan), Hortlar(Karalardan), Havesiler(Tilkilidir) ayrı oymaklar olmayıp, bu oymaklara bağlı birer oba gibidirler. Atmalı nın Altı Oymağı Alevi, Altı Oymağı Sünni dir demiştik.
Alevi Oymaklar:
1-Tilkiler(Rıfiyon), 2-Ğallıkon(Haydarlı), 3-Turuşlu(Turuşiyon), 4-Ağcalar(Ağciyon), 5-Karalar(Karkon-Havesiler), 6-Kizirli(Kıziron).
Sünni Oymaklar:
1-Kabalar(Kavon), 2-Mağıkan(Mağıkon), 3-Zettıkon(Kızkapanlı), 4-Sadakalar(Sadakon), 5-Karahasanlar(Karahasanuşağı), 6-Ketüler(Kotiyon).
7.Afşin-Gözübenli
Bu saydığımız oymakların 12 sinin tamamının bir kısmında Sünni, bir kısmında Alevi bulmak mümkündür. Çünkü Atmalının
tamamı bir Baba dan gelme, tamamı akrabadır. Geçmişte kız alıp vermiş, akrabalığı yenilemişler. Mezhep ve Tarikat ise gönül ve İnanç işidir. İnsan Dinini, Mezhebini, Tarikatını seçme özgürlüğüne sahiptir, ancak soyunu seçme özgürlüğüne sahip değildir. Bu İnanış farkları Atmalı Aşiretinin ayrılığına sebep olmamalı, tam aksine bir kültür zenginliği olarak kabul edilmelidir. Çünkü Alevi de, Sünni de İslam Dairesi İçerisindedir. İkisi de Müslüman dır. Hatta Alevi, Ehli Beyte sahip çıktığı için, daha çok Müslümanlığı sahiplenmelidir.
Atmalıda Meşhur Simalar:
Atmalı Aşireti, Milletvekili, Bakan, Başbakan ve Cumhurbaşkanı çıkaran bir Aşirettir.
Bolu Beyi nin baş belası KÖROĞLU nu Güreşte yenen, onu suya, çamura tepen KİZİROĞLU MUSTAFA BEY in KİZİRLİ oymağından
olduğu rivayetleri vardır. Antep Harbinde Şehit olan, Çete Komutanı Mulla Mehmet KARAYILAN ın da Atmalı nın Kabalar Oymağından olduğunu biliyoruz. Bir tek Kızı Selvi, Gölbaşı nın Kösüklü Köyünde yaşamaktadır. Pazarcık Belediye Başkanı Ali BOZDAĞın İfadesine göre, Cumhurbaşkanlarından Turgut ÖZALın Atmalı olduğunu öğreniyoruz. Yine Ali Bey in ifadesine göre Osman BÖLÜKBAŞI nın da Atmalı olduğunu öğreniyoruz. Yine Eski Milli Eğitim Bakanı Metin EMİROĞLU nun Atmalı olduğunu biliyoruz. Eski CHP Milletvekili İbrahim HORTOĞLU nun Atmalı nın Karalar Oymağından olduğunu daha önce yazmıştık.
01/08/2006
Kaynak:
1-Prf. Dr. Mehmet ERÖZ. Doğu Anadolu nun Türklüğü-İstanbul.
2-Dr. Mahmut RİVANOĞLU. Saklanan Gerçek.c.2
3-Cevdet TÜRKAY, Osmanlı da Aşiret. Oymak ve Cemaatler.
4-İbrahim Uçar, Mehmet Demir Atmalı. Atmalı Aşireti.
Mehmet Demir ATMALI –
Gazeteci-yazar-şair
İbrahim UÇAR-GAZİANTEP
Tarih Öğretmeni
Kızkapanlıların Buluştuğu Nokta..